Τετάρτη 23 Νοεμβρίου 2016

Ο ρόλος της φάσης στην πρόσθεση σημάτων

Όταν αναφερόμαστε στη φάση ενός ηχητικού σήματος το τοποθετούμε στο χρόνο σε σύγκριση πάντα με κάποιο άλλο σήμα ή με την αρχική κατάσταση ενός σημείου της κυματομορφής του ιδίου με κάποιο άλλο σημείο. Για να προσδιορίσουμε αυτή τη διαφορά φάσης μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε είτε το χρόνο για να υποδείξουμε τη  διαφορά, είτε τη γωνιακή διαφορά φάσης. Γνωρίζουμε, πως η κίνηση για παράδειγμα, ενός ημιτονοϊδούς κύματος είναι κυκλική κίνηση στο χρόνο και η γωνία τοποθέτησης στο χρόνο υπολογίζεται σε μοίρες με βάσει τριγωνομετρικά μοντέλα. 
Στο παρακάτω βίντεο βλέπουμε την κίνηση που περιγράψαμε στον κύκλο αλλά και στο χρόνο από δύο διαφορετικές οπτικές γωνίες. Η μία είναι η κυκλική κίνηση και η άλλη είναι στο χρόνο με τη μορφή ημιτονοϊδούς κύματος.




By Lucas VB.
Πηγή: https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=31642523

Για αυτούς που ενδιαφέρονται για τα μαθηματικά πίσω από την κατανόηση της φάσης μπορούν να κοιτάξουν ΕΔΩ ή σε βιβλία μαθηματικών. 


Ας παρατηρήσουμε όμως τι συμβαίνει όταν έχουμε δύο σήματα(Ροζ Θόρυβος) σε φάση μεταξύ τους αλλά και σε διαφορά φάσης.
Καταρχήν να δούμε τι συμβαίνει όταν δύο σήματα αθροιστούν σε ελεγχόμενο πεδίο, για την ώρα. Η παρακάτω εικόνα δείχνει άθροισμα +6db σε όλο το συχνοτικό φάσμα των δύο σημάτων το οποίο είναι και το ιδανικό σενάριο στη διαμόρφωση ηχητικών συστημάτων στο ακουστικό πεδίο.



Στη συνέχεια εάν προσθέσουμε 1ms καθυστέρηση σε ένα από τα δύο σήματα θα δούμε πως ενώ συχνοτικά δεν φαίνεται να αλλάζει κάτι, υπάρχει αλλαγή στη φάση του σήματος. Παρατηρούμε 180 μοίρες αλλαγή φάσης στα 500hz, στα 1500Hz, στα 2500Hz κλπ.


Τώρα, εάν συνδυάσουμε το σήμα χωρίς καθυστέρηση με το σήμα που έχει 1ms καθυστέρηση βλέπουμε πως εκτός από την αλλαγή στη φάση έχουμε και συχνοτική αλλαγή με πολλαπλές συχνοτικές διακυμάνσεις στο μεγαλύτερο μέρος του συχνοτικού φάσματος. Αυτό το φαινόμενο το ονομάζουμε φίλτρο χτένας ή στα αγγλικά Comb Filtering. 


Ας δούμε και τα τρία σήματα σε ένα γράφημα για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε τι γίνεται πίο καθαρά και με ακρίβεια. 


Παρατηρούμε ότι η φάση του σήματος με το μπλέ χρώμα που προκύπτει από την αλληλεπίδραση των δύο άλλων σημάτων έχει άθροισμα 6db στις περιοχές όπου υπάρχει ταίριασμα των δύο φάσεων και συχνοτική ακύρωση στα σημεία όπου τα δύο σήματα έχουν 180° διαφορά στη φάση τους. 
Στα 500hz υπάρχει διαφορά φάσης 180 μοιρών μεταξύ του πράσινου και του κόκκινου σήματος και για αυτό βλέπουμε συχνοτική ακύρωση ενώ στο 1Khz η φάση του πράσινου και του κόκκινου σήματος τέμνονται(μηδέν μοίρες διαφορά) και για αυτό έχουμε +6db άθροισμα. 
Γιατί όμως δημιουργούνται ακυρώσεις και αθροίσεις σε αυτές τις συχνότητες και όχι αλλού όταν το ένα από τα δύο σήματα έχει delay 1ms; Γνωρίζουμε πως ένα 1ms είναι ο χρόνος που χρειάζεται η συχνότητα των 1000Hz να κάνει ένα πλήρη κύκλο ή μία πλήρη περιστροφή που ισούται με 360 μοίρες ή ως κοινώς γνωστό η περίοδος των 1000Hz είναι 1ms. Επίσης γνωρίζουμε πως τα 500Hz έχουν περίοδο 2ms. Συνεπώς το 1ms είναι ακριβώς o μισός κύκλος της περιόδου των 500Hz . Άρα εφόσον και τα δύο σήματα περιέχουν όλες τις συχνότητες αλλά με 1ms διαφορά αυτές που θα επηρεαστούν στον συνδυασμό με ακύρωση είναι αυτές που η περιοδός τους βρίσκεται στο F=1/2Τ(500Hz), F=3/2Τ(1500Hz), F=5/2Τ(2500Hz) κλπ. και αυτές που θα έχουν άθροισμα είναι οι F=Τ(1000Hz), F=2Τ(2000Hz), 3Τ(3000Hz) κλπ
Παρατηρώντας ένα γράφημα όπως το παραπάνω ξέρουμε πως η περίοδος της συχνότητας που βρίσκεται η πρώτη ακύρωση ισούται με το διπλάσιο της χρονικής διαφοράς μεταξύ των συνδυαζόμενων σημάτων. Δηλαδή, γνωρίζοντας πως η περίοδος των 500hz είναι 2ms μπορούμε να υπολογίσουμε την χρονική διαφορά μεταξύ τους(1ms) που είναι και η περίοδος της κεντρικής συχνότητας του δεύτερου αθροίσματος, το 1Khz.



Βλέπουμε πως η πρώτη ακύρωση έχει μήκος ίσο με μία οκτάβα όπως και το μήκος του δευτερου αθροίσματος. Στη συνέχεια παρατηρώντας την παραπάνω εικόνα μπορούμε να κατασκεβάσουμε των παρακάτω πίνακα με τους συσχετισμούς ακυρώσεων και αθροίσεων. 



Τι γίνεται όμως σε πραγματικές συνθήκες; Στο παρακάτω βίντεο θα προσπαθήσω να δείξω τι γίνεται όταν συνδυαστούν δύο ηχητικές πηγές που βρίσκονται σε απόσταση 0.5ms περίπου ή αλλιώς 17cm το ένα από το άλλο.  
Εκ του αποτελέσματος φαίνεται πως οι κανόνες που διέπουν τον συνδυασμό ηχητικών κυμάτων/πηγών είναι ακριβώς οι ίδιοι όπως και στο πιο πάνω παράδειγμα. Οι μόνοι παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν το αποτέλεσμα είναι ο αέρας, η θερμοκρασία και οι ανακλάσεις του χώρου στον οποίο γίνονται οι μετρήσεις. Για να μπορέσει να γίνει πιο κατανοητό το παράδειγμα η τοποθέτηση του μικροφώνου έχει γίνει κοντά στα ηχεία ώστε να είναι ξεκάθαρη η εικόνα των δύο συνδυαζόμενων ηχητικών πηγών. 
Για να παρακολουθήσετε το βίντεο πατήστε στον παρακάτω σύνδεσμο. 




Σάββατο 31 Αυγούστου 2013

Τί είναι Ήχος

Τι είναι ήχος;

Ήχος είναι μία κίνηση/ταλάντωση η οποία προκαλείται από μία πηγή και μεταφέρεται μέσω ενός ελαστικού μέσου. Ένα τέτοιο ελαστικό μέσο είναι ο αέρας. Η ταλάντωση αυτή μπορεί να διεγείρει το αισθητήριο της ακοής. Συνεπώς, εάν το μέσο, μέσω του οποίου γίνεται η μεταφορά αυτής της ταλάντωσης μέχρι τον δέκτη, δεν υφίσταται, η ύπαρξη ήχου είναι αδύνατη! Με λίγα λόγια ο ήχος δεν είναι δυνατόν να διαδοθεί σε κενό αέρος.
Η ταχύτητα με την οποία μεταδίδεται ο ήχος στον αέρα είναι 343.54 μέτρα το δευτερόλεπτο και δεν επηρεάζεται από την συχνότητα. Βέβαια, το 343.54 ισχύει στην περίπτωση μίας μέσης θερμοκρασία αέρος γύρω στους 20 βαθμούς κελσίου. Σε περίπτωση υψηλότερης θερμοκρασίας η ταχύτητα του ήχου είναι μεγαλύτερη, όπως και στην περίπτωση χαμηλότερης θερμοκρασίας η ταχύτητα του ήχου είναι μικρότερη. Αυτό κυρίως οφείλεται στο γεγονός ότι σε υψηλότερη θερμοκρασία τα μόρια του αέρα έχουν μικρότερη πυκνότητα ενώ σε χαμηλότερη θερμοκρασία έχουν υψηλότερη πυκνότητα. 
Επίσης θα πρέπει να τονίσουμε πως δεν είναι μόνο η θερμοκρασία που καθορίζει την ταχύτητα του ήχου αλλά και άλλοι παράγοντες όπως η υγρασία ή/και το υψόμετρο.
Ο παρακάτω πίνακας (Σχήμα 1) δείχνει την ταχύτητα του ήχου ανάλογα με την θερμοκρασία του αέρα(σε βαθμούς κελσίου).

Σχήμα 1. Θερμοκρασία Vs Ταχύτητα

Η ταλάντωση που δημιουργείται από την πηγή και μεταδίδεται μέσω του ελαστικού μέσου έχει τη μορφή κύματος. Αυτά τα κύματα μπορεί να είναι διαμήκη(longitudinal) ή εγκάρσια(transverse). Έτσι, ξέρουμε ότι  ο ήχος στα αέρια διαδίδεται με τη μορφή διαμήκων κυμάτων ενώ στα στερεά με τη μορφή διαμήκων αλλά και εγκαρσίων.

Εγκάρσια και διαμήκη κύματα


Όπως παρατηρούμε και στο βίντεο το διαμήκες κύμα αποτελείται από πυκνώματα και αραιώματα ενώ το εγκάρσιο από κορυφές και κυλώματα. Συνεπώς έχοντας περιγράψει όλα τα παραπάνω μπορούμε να πούμε ότι ένας ήχος αποτελείται από τρεις βασικές παραμέτρους. Τη συχνότητα, το μήκος κύματος και την περίοδο. Όλα αυτά είναι άμεσα συνδεδεμένα μεταξύ τους. 

Τί είναι συχνότητα, μήκος κύματος και περίοδος;

Συχνότητα ονομάζεται η επανάληψη του ίδιου γεγονότος σε μία μονάδα χρόνου. Δηλαδή, με λίγα λόγια το πόσο συχνά αυτό το γεγονός, δηλαδή ο ήχος στην προκείμενη περίπτωση, επαναλαμβάνει τον εαυτό του. Τη συχνότητα την μετράμε σε Hertz και η μονάδα χρόνου είναι το ένα δευτερόλεπτο. Συνεπώς όταν λέμε πως ένας ήχος έχει συχνότητα 1Hz(Hertz) τότε σημαίνει πως για μία πλήρη επανάληψη του, ή αλλιώς ο χρόνος από μία κορυφή έως την επόμενη ή από ένα αραίωμα στο επόμενο, είναι 1 δευτερόλεπτο. 
Ας κοιτάξουμε όμως το παρακάτω σχήμα για να το κατανοήσουμε και σχηματικά. Ο κάθετος άξονας είναι το μέγιστο πλάτος του ήχου (σε db) και ο οριζόντιος ο χρόνος (σε δευτερόλεπτα)


Σχήμα 2. Σύχνότητα, Περίοδος, Μήκος Κύματος

Παρατηρούμε πως από την μία κορυφή έως την άλλη είναι ένας πλήρης κύκλος και μετά επαναλαμβάνεται ακριβώς ο ίδιος κύκλος. Αυτό μας υποδεικνύει πως η συχνότητα του συγκεκριμένου κύματος είναι 1 Hz αφού για έναν πλήρη κύκλο του κύματος ο χρόνος που χρειάστηκε ήταν 1 δευτερόλεπτο σύμφωνα με το σχήμα. Έτσι μπορούμε να πούμε πως η περίοδος του κύματος ενός Herz είναι 1 δευτερόλεπτο. Χρησιμοποιώντας το ίδιο σκεπτικό ένα κύμα με συχνότητα 1000Hz κάνει χίλιους πλήρεις κύκλους μέσα σε ένα δευτερόλεπτο ή αλλιώς ένα πλήρη κύκλο σε ένα χιλιοστό του δευτερολέπτου(1ms) αφού ένα δευτερόλεπτο έχει 1000 χιλιοστά, άρα έχει περίοδο 0,001 δευτερόλεπτα ή 1 χιλιοστό του δευτερολέπτου.

Όπως φαίνεται στο σχήμα η απόσταση από την μία κορυφή του κύματος μέχρι την άλλη ονομάζεται μήκος κύματος. Κάθε συχνότητα έχει το δικό της μήκος κύματος. Εάν το μήκος κύματος μεταβληθεί τότε έχουμε μία άλλη συχνότητα. Οι χαμηλότερες συχνότητες έχουν μεγάλο μήκος κύματος και οι ψηλές συχνότητες έχουν μικρό μήκος κύματος. Για να υπολογίσουμε το μήκος του κύματος θα πρέπει να ξέρουμε την ταχύτητα του κύματος και την συχνότητα του. Γνωρίζουμε από πρίν πως η ταχύτητα του ήχου είναι 343.54μ/δ σε μία μέση θερμοκρασία 20 βαθμών κελσίου. Αυτό ισχύει για όλες τις συχνότητες αφού όπως έχουμε πει η ταχύτητα του ήχου είναι ίδια για όλες τις συχνότητες. Χρησιμοποιώντας τον παρακάτω τύπο μπορούμε να υπολογίσουμε το μήκος κύματος.


f = συχνότητα κύματος, u = ταχύτητα διάδοσης του κύματος, λ = μήκος κύματος

Συνεπώς το u =  343.54μ/δ. Οπότε, για να υπολογίσουμε το μήκος κύματος των 
λ = 1000Hz θα πρέπει να υπολογίσουμε βάσει τον παραπάνω τύπο :

λ = 343.54μ/δ ÷ 1000Hz = 0,34 μέτρα ή 34 εκατοστά.